Orhan Pamuk’un ‘Yeni Hayat’ romanı ‘bir gün bir kitap okudum ve bütün hayatım değişti’ diye başlar. Karanlık bir iş adamına ait boş villanın bekçiliğini yapan Kemal (Tarhan Karagöz) tenha gece otobüsünde yakınına oturan kapüşonlu esrarengiz adamın inerken koltuğunda bıraktığı kara kaplı kapağında ‘İDEA’ yazılı kitabı okumamış, yalnızca sayfalarını amaçsızca karıştırıp aldığı yere bırakmıştır. Buna rağmen kitabın virüs misali bulaşıcı etkisi o andan itibaren Kemal’in hayatını cehenneme çevirmeye başlar. Önce gizli polis tarafından sorguya alınır ve açıklanmayan bir suç nedeniyle itham edilir. Sonrasında bir yeraltı örgütünün lideri muamelesi görerek gözaltına alındığında yaşadıklarına akıl sır erdiremez. O artık bir başkasıdır.
Çok yönlü yazar ve yönetmen Tayfun Pirselimoğlu, dünya prömiyerini geçtiğimiz Nisan Ayında İstanbul Film Festivali’nde yapan ve halen sinemalarda gösterilen son filmi ‘İdea’nın temasını ‘kimlik değiştirme meselesi’ olarak özetliyor. Daha önce ‘Ben O Değilim’ (2013) adlı çalışmasında kendi iradesiyle bir başkasının yerine geçen Nihat’ın (Ercan Kesal) hikâyesini anlatmış olan sinemacı, bu defa gayri iradi bir biçimde Kemal’in kendisi ile zerre âlâkası olmayan bir adama dönüşmesinin izini sürüyor. Şehirden uzak ıssızda, beli tabancalı Vehbi’nin (bir kez daha Ercan Kesal) yazlık evinde bir aydan beri bekçilik yapan Kemal, otobüsteki o gecenin ardından soluğu metruk bir soruşturma merkezinde alıyor. ‘Şaka mı yapıyorsunuz, neresi burası’ gibi sorularına ‘devletin mekânları bitmez’, ‘bu bir gizli soruşturmadır, çok önemli makamlar neler karıştırdığını bilmek istiyor’ minvalinden yanıtlar almıştır. Geceyarısı adına gelen mahkeme tebligatı ile iyice köşeye sıkışır. Baskıcı otoriteye karşı mücadele veren direniş örgütünden yeni dostları O’nu yeni kimliğiyle sürüklendiği bu karanlık girdaptan çekip çıkarabilecek midir?
Sıradan bir vatandaş olan Kemal’in başına gelenler Çek yazar Franz Kafka’nın eserlerinde rastladığımız mantıksız, bürokratik engellerle kuşatılmış bireyi çaresiz hissettiren karanlık ve saçma durumları hatırlatıyor. Lakin Pirselimoğlu halen tuhaf zamanlardan geçtiğimiz çağımızda, ‘kafkaesk’in de ötesinde bir saçmalıklar zinciri içinde debelendiğimizin altını çiziyor. Filistin’de yaşanan soykırım, Ukrayna’daki çılgınlık ve kuşkusuz ülkemizde son bir yıldır ayyuka çıkan adalet mekanizmasının ayaklar altına alındığı hukuk dışı uygulamalar, iftiralarla beslenen karalama kampanyaları karşısında yaşadığımız çağın cinnetini yeni bir tanımla ifade etmemiz gerektiğini savunuyor.
Gücünü hayatın ana arterlerini kontrol altına almak suretiyle meşrulaştıran mevcut otorite bu şekilde masum suçluluğun düzenini oluştururken, Pirselimoğlu dünyada ve ülkemizde yaşanan hukuksuzluğu olay örgüsünün her bir noktasına dahil ediyor. Herhangi bir politik anlayıştan yoksun olan sıradan birey bekçi Kemal’in deliliğin sınırlarını zorlayan trajikomik hikâyesi, giderek aslında böylesine bir delilik ya da saçmalık tarafından ele geçirilmiş bir toplumun aynası oluveriyor. Bu karanlık gerilime de, Pirselimoğlu’nun ‘gizemli tavus kuşları’ bekçilik ediyor.
Pirselimoğlu’nun önceki filmlerinde olduğu gibi finalde her şey başa dönüyor. Her şey tekrarlanmaktadır, hayat böyle bir şeydir çünkü. Yönetmen ‘her tekrarla gelen yeni başlangıcın, daha mutlu ve huzurlu bir geleceği vadetme ihtimali olduğunu’ bir kez daha vurgularken, umutsuz bir bakış açısına sahip olmadığını ifade ediyor. Karabasan iklimini hınzır bir kara mizah ile süsleyen sinemacı bir kez daha karakterlerine cuk oturmuş yol arkadaşlarıyla çalışmış. Tarhan Karagöz komik kaderini yaşayan ana karakterin çaresiz şaşkınlığını başarıyla yorumlamış. Ercan Kesal’ın yanı sıra, sinemamızın en karakteristik yüzlerinden Jale Arıkan, tiyatro sahnesindeki başarılarıyla tanıdığımız Erdem Şenocak ve Tansu Biçer gibi isimler bir tadımlık kompozisyonlarıyla auteur sinemacıya bir kez daha el
vermişler. Mekânların her birinin bir karakter olarak öne çıktığı filmde, gerek ‘Yol Kenarı’ (2017) ve ‘Kerr’den (2021) sonra bir kez daha Pirselimoğlu ile çalışan Theo Angelopoulos’tan yadigâr Andreas Sinanos’un enfes sinematografisi, Ali Aga’nın kurgu çalışması, Natali Yeres’in zengin mekân ve aksesuar trafiğini ustaca düzenlemiş sanat yönetimi, Nikos Kypourgos’un filmin tekinsizliğini şaha kaldıran minimal müzik çalışması olsun hepsi, hepsi birinci sınıf. Pirselimoğlu 2022 yılında yitirdiğimiz Rıza Akın’ı da unutmamış, bu güzelim filmi, hikâyenin bir noktasında televizyon ekranından bizlere veda eden rahmetli oyuncusu ve yakın dostuna ithaf etmiş.
(01 Aralık 2025)
Ferhan Baran
ferhan@ferhanbaran.com
Sanatın evrensel olmasının temelinde yatan mesaj vermekten çok duygulara seslenmesidir. İzleyici ne isterse o çerçeveden bakarak algılar ve yorumlar. Resimde, özellikle soyut resimde, heykelde, müzikte, dansta bu çok kolay ve açıkça görülür. Edebiyatta ve sinemada bir “anlam” arama peşindedir izleyiciler; sosyal ve siyasal dünyalarının ışığında. Orada da estetik öne çıktığında mesajdan çok duygu güçlenir ve okur (izleyici de tabii) kendince bir duygu süzer. Sinemada bunun örneği çokça var olmasına karşın, alışkanlıklarımızın da etkisiyle hep bir “mesaj” aradığımız için ya beğeniyoruz ya beğenmiyoruz. Oysa düşünmeye yöneltse de kararı biz versek…
